LEVENT AKBAY / EKONOMİM

Türk mallarını "Made in Europe" şemsiyesi altına alan AB, karşılığında yıllık yaklaşık 75 milyar dolarlık kamu alımları piyasasından pay istedi. AB’ye göre Türkiye’nin kamu alımları piyasasının ancak 30 milyar dolarlık bölümü rekabete açık. Bu nedenle, Türkiye’nin kamu sektörünün mal ve hizmet alımlarının ayrımcılık yapılmaksızın ve eşit muamele temelinde AB şirketlerinin tamamına açık ve şeffaf olması sağlanmalı. Made in Europe kapsamında kalabilmek için Türkiye’nin başta yüzde 15’lik fiyat avantajı olmak üzere yerli malına tanıdığı avantajları kaldırması ve ‘yerli malı’ tercihine yol açan ‘ayrımcı’ uygulamaları durdurması gerekli. AB yerli malı kullanımını teşvik eden Orta Vadeli Program ve Beş Yıllık Kalkınma Planı’ndan da rahatsızlığını dile getirirken kamu ihalelerinde ‘pazarlık’ yönteminin de durdurulmasını istiyor.

Savunma sanayi projeleri de etkilenebilir

AB’nin kamu ihalelerinde ‘kaldırın’ mesajı verdiği uygulamalar arasında savunma sanayinin teknoloji transferi ve yerlilik artışında kullandığı offset uygulamaları da yer alıyor. AB’nin sanayi politikası ilkeleriyle bağdaşmadığını ileri sürdüğü kamu alımları fiyat primlerini kaldırılması ve bunların yerine inovasyonu teşvik eden önlemler getirilmesi de istekler arasında. Made in Europe sorunun çözülmesine ilişkin görüşmeler sırasında taraflar arasında zımni uzlaşma sağlandığı, önümüzdeki süreçte bu konunun masada olacağı gelen bilgiler arasında. AB Komisyonu tarafından hazırlanan Sanayi Hızlandırıcı Yasası taslağı bu aşamadan sonra Avrupa Parlamentosu ve AB Bakanlar Konseyi tarafından ele alınacak. Ancak Türkiye’nin yerli malı desteğine ilişkin mevzuatı birden çok yasada yer alan kapsamlı bir mevzuat. Bu nedenle bu teşviklerin kaldırılması kolay olmayacak.

Kamu ihale yasasında da reform yapılmalı

AB’ye göre kamu alımlarına ilişkin yasal çerçeve, henüz Avrupa standartlarıyla uyumlu değil. Bu nedenle özellikle muafiyetler, imtiyazlar ve kamu-özel sektör ortaklıkları alanlarında AB müktesebatıyla uyum sağlanması için kamu ihale mevzuatında reformu içeren yasal değişiklikler yapılması AB istekleri arasında. Dolayısıyla sorun sadece yerli malı teşvikleri ile sınırlı değil, bütünüyle kamu ihale sisteminin değiştirilmesini içeriyor.

AB’nin rahatsızlıkları ve değişiklik istediği konular:

• Kamu alımlarına ilişkin yasal çerçeve AB müktesebatıyla yeterince uyumlu değil.
• Mallar yurt içinde üretilmiyorsa ihale makamlarının telafi edici önlem talep etmesine imkân veren zorunlu yerli fiyat avantajı ve offset uygulamaları da dâhil olmak üzere ayrımcı uygulamaları içeren mevzuat uygulanıyor.
• Kamu-özel sektör ortaklıkları yoluyla gerçekleştirilen büyük altyapı projeleri sıklıkla kamu alımları kurallarından muaf tutuluyor. AB müktesebatıyla uyumlu olmayan istisnalar artmaya devam etti ve kamu alımları kurallarının kapsamı daraltıldı.
• Kamu kurum ve kuruluşlarının belirli mal ve hizmetleri Devlet Malzeme Ofisinden almasını zorunlu kılan mevzuat istisna kapsamını daha fazla genişletmesine imkân tanıdı.
• Bu sektöre özgü kanunlar şeffaflığı kısıtlamaya devam ediyor. Örneğin kamu-özel sektör ortaklığı faaliyetlerinin koordinasyonunu, gözetimini ve izlenmesini kapsayan tek bir yasal çerçeve henüz yok.
• Türkiye’nin Orta Vadeli Ekonomik Programı (2025-2027) ve Kalkınma Planı (2024-2028), kamu alımları yoluyla yerli üretimi ve teknoloji transferini teşvik etmeyi, yerli ürünlere yönelerek dış ticaret açığını azaltmayı amaçlıyor. Bu da sorunu büyütüyor.
• Kamu İhale Kurumu (KİK) bünyesindeki Kamu İhale Kurulunun işlevsel bağımsızlığının sağlanması için kurumsal çerçevenin halen daha fazla güçlendirilmesi gerekiyor.

Kamu alımları piyasasının büyüklüğü

2024’te Türkiye’nin kamu alımları piyasası değer bakımından büyümesine rağmen, GSYH’nin içindeki payı, 2022’de yüzde 4,8’den 2023’teki yüzde 6,1’e çıktıktan sonra 2024’te yüzde 5,6’ya geriledi. Kamu İhale Kurumu, Ağustos 2025’ten itibaren, Elektronik Kamu Alımları Platformu’nun (EKAP) kapsamını, ihalelerin, doğrudan tedariklerin ve ilgili sözleşmelerin elektronik ortamda yürütülmesini sağlayacak şekilde genişletti. Bununla birlikte, 2024’te, ihalelerin değer olarak yüzde 31,2’si, sayı olarak yüzde 43,8’i pazarlık usulü ile yapıldı. Pazarlık usulü yapılan ihaleler 2023’te değer olarak yüzde 30,1, sayı olarak yüzde 43,4 oranındaydı.

İhalelerin yüzde 40’ı rekabete açık

Belli istekliler arasındaki ihale usulleri, pazarlık usulünün kullanıldığı ihaleler, istisnalar ve doğrudan ihaleler gibi, sınırlı rekabetin olduğu ihaleler hariç tutulduğunda kamu alımları piyasasının değer olarak ancak yüzde 39,7’si adil rekabete açık. Ayrıca, uluslararası ihalelerde yerli fiyat avantajı uygulaması, değer olarak yüzde 54,4’e, sayı olarak yüzde 41.6’ya yükseldi. Bu oranlar 2023’te değer olarak yüzde 48,7 ve miktar olarak yüzde 40,4 olmuştu. Bu nedenlerle kamu ihalelerinin alım sürecinde dürüstlüğe ilişkin olası sorunları saptayan bir risk göstergesi sisteminin geliştirilmesi gerekiyor.

AB: Şikâyet sistemi daha bağımsız olmalı

AB’ye göre kamu alımları ile ilgili şikâyetlerin etkili şekilde incelenmesi sistemi hukuk yollarına başvurma hakkı Anayasa’da güvence altında ve Kamu İhale Kanunu, şikâyetlerin ele alınması bakımından kurumsal bir çerçeve ve sistem oluşturuyor. Ancak, sistemin AB Şikâyetlerin İncelenmesi Direktifleri ile daha fazla uyumlaştırılması gerekiyor. Atanma politikasının ele alınması ve tamamen bağımsız bir Kamu Alımları İnceleme Kurulu oluşturulması ve Kurul üyelerinin bağımsızlığının sağlanması hâlâ öncelik taşıyor.

Kamu alımlarında yerli firmalara teşvikler

• Fiyat avantajı uygulaması ve yerli ürün kullanılması zorunluluğu
• Hizmet alımı ve yapım işi ihalelerinde yerli istekliler lehine %15 oranına kadar fiyat avantajı sağlanabilmektedir.
• Mal alımı ihalelerinde yerli malı teklif eden istekliler lehine, %15 oranına kadar fiyat avantajı sağlanabilmekte ve KİK tarafından ilan edilen orta ve yüksek teknolojili sanayi ürünleri listesinde yer alan malların ihalelerinde ise, yerli malı (Yerli yazılım ürünü dahil) teklif eden istekliler lehine %15 oranında fiyat avantajı sağlanması mecburidir.
• Yapım işlerinde kullanılacak makine, malzeme ve ekipman ile yazılımın tamamının veya belli bir kısmının yerli malı olması şartı getirilebilir. Ancak, KİK tarafından ilan edilen orta düşük, orta yüksek ve yüksek teknolojili makine, malzeme ve ekipman listesinde yer alan ve ihale konusu işte kullanılacak makine, malzeme ve ekipmanın yerli malı olması şarttır.
• Eşik değerin altındaki ihalelerin yabancı isteklilere kapatılabilmesi
• 4734 sayılı Kanunun 63 üncü maddesine istinaden idareler eşik değerlerin altındaki ihaleleri yabancı firmalara kapatabilmektedir.

Offset / sanayi işbirliği projeleri

Offseti; kamunun yapmış olduğu ihalelerde ihaleye konu mal veya hizmeti alırken, ihaleyi kazanan firmadan teknolojisini transfer etmesi, ülkede yatırım yapması, ortak üretim yapması, ana taahhüdünün bir kısmını ülkedeki firmalardan karşılaması, ar-ge merkezi kurması, teknik personeli eğitmesi, ihale kapsamında üretilen ürünü veya başka bir ürünü ithal etmesi, ihaleyi yapan ülkenin yapacağı ihracatlar için pazar bulması gibi muhtelif yollarla ülkeden döviz çıkışının engellenmesi şeklinde de tanımlanıyor. Savunma alanında offset işlemleri, Sanayi Katılımı/Offset Uygulamaları Yönergesi çerçevesinde ve Savunma Sanayiinde Yeni Sanayileşme Süreçleri Rehber Dokumanı kapsamında yürütülüyor.

Alım garantisi verilmesi

6745 sayılı Yatırımların Proje Bazında Desteklenmesi ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 80 inci maddesi ve bu maddeye istinaden çıkarılan 2016/9445 sayılı Yatırımlara Proje Bazlı Devlet Yardımı Verilmesine İlişkin Karar ile; yatırımları teşvik etmek amacıyla vergi, prim, arazi, enerji ve kamu alım garantisi de dahil olmak üzere birçok teşvik verilmesi imkânı getirilmiştir.

Yerli katkı şartı istenilmesi

• Sağlık sektöründeki bazı yatırımlar ile kamuda araç alımında belli bir oranda yerli katkı oranı uygulanıyor. Yabancı menşeli ürün bu çerçevede kısıtlı olarak tercih edilebiliyor.
• Kamu ihalelerinde yerli üretimi desteklemek amacıyla, özellikle orta ve yüksek teknolojili ürün alımlarında yerli malı teklif eden isteklilere %15 oranına kadar zorunlu fiyat avantajı uygulanır.
• Yerli ürün bulunmaması veya yetersiz olması durumunda idareler, telafi edici önlemler (sanayi işbirliği vb.) talep edebilir ve ihale dokümanında yerli malı şartı arayabilir.
• Zorunlu fiyat avantajı: KİK tarafından belirlenen orta ve yüksek teknolojili sanayi ürünleri listesindeki mal alımlarında yerli malı teklif edenlere %15 fiyat avantajı uygulanması mecburidir.
• Yerli malı belgesi: Fiyat avantajından yararlanmak için isteklilerin “Yerli Malı Belgesi” sunması gerekmektedir.
• Hizmet ve yapım işlerinde de yerli istekliler lehine %15’e kadar avantaj sağlanabilir Mali Kılavuz Dergisi.
• Bu düzenlemeler, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamında yerli üreticiyi korumayı hedefler.